Hướng dẫn phân tích số liệu và vẽ biểu đồ bằng R

Vietsciences- Nguyễn Văn Tuấn         24/03/2009

  

2

Giới thiệu ngôn ngữ
 

2.1  R là gì ?  
 

      font face="verdana" size="3">Nói một cách ngắn gọn, Rfont face="verdana" size="3"> là một phần mềm sử dụng cho phân tích thống kê và đồ thị. Thật ra, về bản chất,  Rfont face="verdana" size="3"> là ngôn ngữ máy tính đa năng, có thể sử dụng cho nhiều mục tiêu khác nhau, từ tính toán đơn giản, toán học giải trí (recreational mathematics), tính toán ma trận (matrix), đến các phân tích thống kê phức tạp. Vì là một ngôn ngữ, cho nên người ta có thể sử dụng Rfont face="verdana" size="3"> để phát triển thành các phần mềm chuyên môn cho một vấn đề tính toán cá biệt.  
 

      font face="verdana" size="3">Hai người sáng tạo ra Rfont face="verdana" size="3"> là hai nhà thống kê học tên là Ross Ihaka và Robert Gentleman. Kể từ khi Rfont face="verdana" size="3"> ra đời, rất nhiều nhà nghiên cứu thống kê và toán học trên thế giới ủng hộ và tham gia vào việc phát triển Rfont face="verdana" size="3">. Chủ trương của những người sáng tạo ra Rfont face="verdana" size="3"> là theo định hướng mở rộng (Open Access). Cũng một phần vì chủ trương này mà Rfont face="verdana" size="3"> hoàn toàn miễn phí. Bất cứ ai ở bất cứ nơi nào trên thế giới đều có thể truy nhập và tải toàn bộ mã nguồn của R font face="verdana" size="3">về máy tính của mình để sử dụng. Cho đến nay, chỉ qua chưa đầy 5 năm phát triển, nhưng có nhiều các nhà thống kê học, toán học, nghiên cứu trong mọi lĩnh vực đã chuyển sang sử dụng R font face="verdana" size="3">để phân tích dữ liệu khoa học. Trên toàn cầu, đã có một mạng lưới gần một triệu người sử dụng R, font face="verdana" size="3">và con số này đang tăng theo cấp số nhân. Có thể nói trong vòng 10 năm nữa, chúng ta sẽ không cần đến các phần mềm thống kê đắt tiền như SAS, SPSS hay Stata (các phần mềm này giá có thể lên đến 100.000 USD một năm) để phân tích thống kê nữa, vì tất cả các phân tích đó có thể tiến hành bằng R. 
 

      font face="verdana" size="3">Vì thế, những ai làm nghiên cứu khoa học cần nên học cách sử dụng R font face="verdana" size="3">cho phân tích thống kê và đồ thị. Chương này sẽ hướng dẫn bạn đọc cách sử dụng Rfont face="verdana" size="3">.  
 

2.2  Tải R xuống và cài đặt vào máy tính 
 

      font face="verdana" size="3">Để sử dụng Rfont face="verdana" size="3">, việc đầu tiên là chúng ta phải cài đặt R font face="verdana" size="3">trong máy tính của mình. Để làm việc này, ta phải truy nhập vào mạng và vào website có tên là “Comprehensive R Archive Network” (CRAN) sau đây:  
 

font face="verdana" color="#0000ff" size="3"> http://cran.R-project.orgfont face="verdana" size="3">. 
 

      font face="verdana" size="3">Tài liệu cần tải về, tùy theo phiên bản, nhưng thường có tên bắt đầu bằng mẫu tự R và số phiên bản (version). Chẳng hạn như phiên bản mà tác giả sử dụng vào cuối năm 2005 là 2.2.1, nên tên của tài liệu cần tải là: 
 

R-2.2.1-win32.zip 
 

font face="verdana" size="3">Tài liệu này khoảng 26 MB, và địa chỉ cụ thể để tải là:  
 

font face="verdana" color="#0000ff" size="3"> http://cran.r-project.org/bin/windows/base/R-2.2.1-win32.exe

 

      font face="verdana" size="3">Tại website này, chúng ta có thể tìm thấy rất nhiều tài liệu chỉ dẫn cách sử dụng Rfont face="verdana" size="3">, đủ trình độ, từ sơ đẳng đến cao cấp. Nếu chưa quen với tiếng Anh, tài liệu này có thể cung cấp những thông tin cần thiết để sử dụng mà không cần phải đọc các tài liệu khác.  
 

      font face="verdana" size="3">Khi đã tải Rfont face="verdana" size="3"> xuống máy tính, bước kế tiếp là cài đặt (set-up) vào máy tính. Để làm việc này, chúng ta chỉ đơn giản nhấn chuột vào tài liệu trên và làm theo hướng dẫn cách cài đặt trên màn hình.  
 

2.3  Package cho các phân tích đặc biệt  
 

      Rfont face="verdana" size="3"> cung cấp cho chúng ta một “ngôn ngữ” máy tính và một số function để làm các phân tích căn bản và đơn giản. Nếu muốn làm những phân tích phức tạp hơn, chúng ta cần phải tải về máy tính một số package khác. Package là một phần mềm nhỏ được các nhà thống kê phát triển để giải quyết một vấn đề cụ thể, và có thể chạy trong hệ thống Rfont face="verdana" size="3">. Chẳng hạn như để phân tích hồi qui tuyến tính, Rfont face="verdana" size="3"> có function lmfont face="verdana" size="3"> để sử dụng cho mục đích này, nhưng để làm các phân tích sâu hơn và phức tạp hơn, chúng ta cần đến các package như lme4. Các package này cần phải được tải về máy tính và cài đặt.  
 

      font face="verdana" size="3">Địa chỉ để tải các package vẫn là: font face="verdana" color="#0000ff" size="3"> http://cran.r-project.orgfont face="verdana" size="3">, rồi bấm vào phần “font face="verdana" color="#0000ff" size="3">Packagesfont face="verdana" size="3">” xuất hiện bên trái của mục lục trang web. Một số package cần tải về máy tính để sử dụng cho các ví dụ trong sách này là:  
 
 

font face="verdana" size="3"> Tên package font face="verdana" size="3"> Chức năng
lattice font face="verdana" size="3"> Dùng để vẽ đồ thị và làm cho đồ thị đẹp hơn
Hmisc font face="verdana" size="3"> Một số phương pháp mô hình dữ liệu của F. Harrell
Design font face="verdana" size="3"> Một số mô hình thiết kế nghiên cứu của F. Harrell
Epi font face="verdana" size="3"> Dùng cho các phân tích dịch tễ học
epitools font face="verdana" size="3"> Một package khác chuyên cho các phân tích dịch tễ học
foreign font face="verdana" size="3"> Dùng để nhập dữ liệu từ các phần mềm khác như SPSS, Stata, SAS, v.v…
Rmeta font face="verdana" size="3"> Dùng cho phân tích tổng hợp (meta-analysis)
meta font face="verdana" size="3"> Một package khác cho phân tích tổng hợp
survival font face="verdana" size="3"> Chuyên dùng cho phân tích theo mô hình Cox (Cox’s proportional hazard model)
splines font face="verdana" size="3"> Package cho survivalfont face="verdana" size="3"> vận hành
Zelig font face="verdana" size="3"> Package dùng cho các phân tích thống kê trong lĩnh vực xã hội học
genetics font face="verdana" size="3"> Package dùng cho phân tích số liệu di truyền học
BMA font face="verdana" size="3"> Bayesian Model Average
leaps font face="verdana" size="3"> Package dùng cho BMA
 
 

2.4  Khởi động và ngưng chạy R

font face="verdana" size="3">Sau khi hoàn tất việc cài đặt, một icon sẽ xuất hiện trên desktop của máy tính.  Đến đây thì chúng ta đã sẵn sàng sử dụng R. font face="verdana" size="3">Có thể nhấp chuột vào icon này và chúng ta sẽ có một cửa sổ như sau:

font face="verdana" size="3">

 

R font face="verdana" size="3">thường được sử dụng dưới dạng "command line", có nghĩa là chúng ta phải trực tiếp gõ lệnh vào cái prompt màu đỏ trên. Các lệnh phải tuân thủ nghiêm ngặt theo “văn phạm” và ngôn ngữ của Rfont face="verdana" size="3">. Có thể nói toàn bộ bài viết này là nhằm hướng dẫn bạn đọc hiểu và viết theo ngôn ngữ của Rfont face="verdana" size="3">. Một trong những văn phạm này là R font face="verdana" size="3">phân biệt giữa Libraryfont face="verdana" size="3"> và libraryfont face="verdana" size="3">. Nói cách khác, R font face="verdana" size="3">phân biệt lệnh viết bằng chữ hoa hay chữ thường. Một văn phạm khác nữa là khi có hai chữ rời nhau, Rfont face="verdana" size="3"> thường dùng dấu chấm để thay vào khoảng trống, chẳng hạn như data.frame,t.test,read.table,font face="verdana" size="3">v.v…Điều này rất quan trọng, nếu không để ý sẽ làm mất thì giờ của người sử dụng. 
 

      font face="verdana" size="3">Nếu lệnh gõ ra đúng “văn phạm” thì R font face="verdana" size="3">sẽ cho chúng ta một cái prompt khác hay cho ra kết quả nào đó (tùy theo lệnh); nếu lệnh không đúng văn phạm thì R font face="verdana" size="3">sẽ cho ra một thông báo ngắn là không đúng hay không hiểu.  Ví dụ, nếu chúng ta gõ:   
 

> x <- rnorm(20)  
 

font face="verdana" size="3">thì R font face="verdana" size="3">sẽ hiểu và làm theo lệnh đó, rồi cho chúng ta một prompt khác: 
 

>  
 

font face="verdana" size="3">Nhưng nếu chúng ta gõ:   
 

> R is great  
 

font face="verdana" size="3">R sẽ không “đồng ý” với lệnh này, vì ngôn ngữ này không có trong thư viện của R, một thông báo sau đây sẽ xuất hiện:  
 

Error: syntax error

>

font face="verdana" size="3">Khi muốn rời khỏi R, chúng ta có thể đơn giản nhấn nút chéo (x) bên góc trái của cửa sổ, hay gõ lệnh q(). 
 

2.5  “Văn phạm” ngôn ngữ R 
 

      font face="verdana" size="3">“Văn phạm” chung của R là một lệnh (command) hay function (thỉnh thoảng đề cập đến là “hàm”). Mà đã là hàm thì phải có thông số; cho nên theo sau hàm là những thông số mà chúng ta phải cung cấp. Chẳng hạn như:  
 

> reg <- lm(y ~ x)

font face="verdana" size="3">thì regfont face="verdana" size="3"> là một object, còn lmfont face="verdana" size="3"> là một hàm, và y ~ xfont face="verdana" size="3"> là thông số của hàm.  Hay:

> setwd(“c:/works/stats”)

font face="verdana" size="3">thì setwd là một hàm, còn “c:/works/stats” là thông số của hàm. 

      font face="verdana" size="3">Để biết một hàm cần có những thông số nào, chúng ta dùng lệnh args(x), (args viết tắt chữ arguments) mà trong đó x là một hàm chúng ta cần biết:  
 

> args(lm)

function (formula, data, subset, weights, na.action, method = "qr", model = TRUE, x = FALSE, y = FALSE, qr = TRUE, singular.ok = TRUE, contrasts = NULL, offset, ...)

NULL 
 

      Rfont face="verdana" size="3"> là một ngôn ngữ “đối tượng” (object oriented language).  Điều này có nghĩa là các dữ liệu trong Rfont face="verdana" size="3"> được chứa trong object.  Định hướng này cũng có vài ảnh hưởng đến cách viết của Rfont face="verdana" size="3">.  Chẳng hạn như thay vì viết x = 5font face="verdana" size="3"> như thông thường chúng ta vẫn viết, thì Rfont face="verdana" size="3"> yêu cầu viết là x == 5font face="verdana" size="3">.    
 

      font face="verdana" size="3">Đối với Rfont face="verdana" size="3">, x = 5font face="verdana" size="3"> tương đương với x <- 5font face="verdana" size="3">.  Cách viết sau (dùng kí hiệu <-font face="verdana" size="3">) được khuyến khích hơn là cách viết trước (=).  Chẳng hạn như:

> x <- rnorm(10)  
 

font face="verdana" size="3">có nghĩa là mô phỏng 10 số liệu và chứa trong object xfont face="verdana" size="3">.  Chúng ta cũng có thể viết x = rnorm(10).   
 

font face="verdana" size="3">Một số kí hiệu hay dùng trong Rfont face="verdana" size="3"> là:  
 

x == 5 font face="verdana" size="3">x bằng 5

x != 5 font face="verdana" size="3">x không bằng 5

y < x font face="verdana" size="3">y nhỏ hơn x

x > y font face="verdana" size="3">x lớn hơn y

z <= 7 font face="verdana" size="3">z nhỏ hơn hoặc bằng 7

p >= 1 font face="verdana" size="3">p lớn hơn hoặc bằng 1

is.na(x) font face="verdana" size="3">Có phải x là biến số missing

A & B font face="verdana" size="3">A và B (AND)

A | B font face="verdana" size="3">A hoặc B (OR)

font face="verdana" size="3">Không là (NOT) 
 

font face="verdana" size="3">Với R,font face="verdana" size="3"> tất cả các câu chữ hay lệnh sau kí hiệu # đều không có hiệu ứng, vì # là kí hiệu dành cho người sử dụng thêm vào các ghi chú, ví dụ:  
 

> # lệnh sau đây sẽ mô phỏng 10 giá trị normal

> x <- rnorm(10)  
 

2.6  Cách đặt tên trong R 
 

      font face="verdana" size="3">Đặt tên một đối tượng (object) hay một biến số (variable) trong Rfont face="verdana" size="3"> khá linh hoạt, vì Rfont face="verdana" size="3"> không có nhiều giới hạn như các phần mềm khác. Tên một object phải được viết liền nhau (tức không được cách rồi bằng một khoảng trống). Chẳng hạn như R chấp nhận myobjectfont face="verdana" size="3"> nhưng không chấp nhận my objectfont face="verdana" size="3">.   
 

> myobject <- rnorm(10)

> my object <- rnorm(10)

Error: syntax error in "my object" 
 

font face="verdana" size="3">Nhưng đôi khi tên myobjectfont face="verdana" size="3"> khó đọc, cho nên chúng ta nên tách rời bằng “.” như my.objectfont face="verdana" size="3">.   
 

> my.object <- rnorm(10) 
 

font face="verdana" size="3">Một điều quan trọng cần lưu ý là R phân biệt mẫu tự viết hoa và viết thường.  Cho nên My.object khác với  my.object.  Ví dụ:  
 

> My.object.u <- 15 
 

> my.object.L <- 5 
 

> My.object.u + my.object.L

[1] 20 
 

font face="verdana" size="3">Một vài điều cần lưu ý khi đặt tên trong Rfont face="verdana" size="3"> là:  
 

  • font face="verdana" size="3"> Không nên đặt tên một biến số hay variable bằng kí hiệu “_” (underscore) như my_objectfont face="verdana" size="3"> hay my-objectfont face="verdana" size="3">. 
  • font face="verdana" size="3"> Không nên đặt tên một object giống như một biến số trong một dữ liệu.  Ví dụ, nếu chúng ta có một data.framefont face="verdana" size="3"> (dữ liệu hay dataset) với biến số agefont face="verdana" size="3"> trong đó, thì không nên có một object trùng tên agefont face="verdana" size="3">, tức là không nên viết: age <- agefont face="verdana" size="3">.  Tuy nhiên, nếu data.frame tên là datafont face="verdana" size="3"> thì chúng ta có thể đề cập đến biến số agefont face="verdana" size="3"> với một kí tự $font face="verdana" size="3"> như sau: data$agefont face="verdana" size="3">. (Tức là biến số agefont face="verdana" size="3"> trong data.frame datafont face="verdana" size="3">), và trong trường hợp đó, age <- data$agefont face="verdana" size="3"> có thể chấp nhận được.
 

2.7  Hỗ trợ trong R 
 

      font face="verdana" size="3">Ngoài lệnh args()font face="verdana" size="3"> Rfont face="verdana" size="3"> còn cung cấp lệnh help()font face="verdana" size="3"> để người sử dụng có thể hiểu “văn phạm” của từng hàm. Chẳng hạn như muốn biết hàm lmfont face="verdana" size="3"> có những thông số (arguments) nào, chúng ta chỉ đơn giản lệnh:  
 

> help(lm) 
 

font face="verdana" size="3">hay  
 

> ?lm 
 

font face="verdana" size="3">Một cửa sổ sẽ hiện ra bên phải của màn hình chỉ rõ cách sử dụng ra sao và thậm chí có cả ví dụ. Bạn đọc có thể đơn giản copy và dán ví dụ vào R để xem cách vận hành.  
 

      font face="verdana" size="3">Trước khi sử dụng R, ngoài sách này nếu cần bạn đọc có thể đọc qua phần chỉ dẫn có sẵn trong R bằng cách chọn mục help và sau đó chọn Html help như hình dưới đây để biết thêm chi tiết. Bạn đọc cũng có thể copy và dán các lệnh trong mục này vào R để xem cho biết cách vận hành của R.  
 

 
 

font face="verdana" size="3">Thay vì chọn mục trên, bạn đọc cũng có thể đơn giản lệnh:  
 

> help.start() 
 

font face="verdana" size="3">và một cửa sổ sẽ xuất hiện chỉ dẫn toàn bộ hệ thống R.

font face="verdana" size="3">Hàm apropos cũng rất có ích vì nó cung cấp cho chúng ta tất cả các hàm trong R bắt đầu bằng kí tự mà chúng ta muốn tìm.  Chẳng hạn như chúng ta muốn biết hàm nào trong R có kí tự “lm” thì chỉ đơn giản lệnh:

> apropos(lm)

font face="verdana" size="3">Và R sẽ báo cáo các hàm với kí tự lm như sau có sẵn trong R:  
 

[1] ".__C__anova.glm"      ".__C__anova.glm.null" ".__C__glm"          

[4] ".__C__glm.null"       ".__C__lm"             ".__C__mlm"          

[7] "anova.glm"            "anova.glmlist"        "anova.lm"           

[10] "anova.lmlist"         "anova.mlm"            "anovalist.lm"       

[13] "contr.helmert"        "glm"                  "glm.control"        

[16] "glm.fit"              "glm.fit.null"         "hatvalues.lm"       

[19] "KalmanForecast"       "KalmanLike"           "KalmanRun"          

[22] "KalmanSmooth"         "lm"                   "lm.fit"             

[25] "lm.fit.null"          "lm.influence"         "lm.wfit"            

[28] "lm.wfit.null"         "model.frame.glm"      "model.frame.lm"     

[31] "model.matrix.lm"      "nlm"                  "nlminb"             

[34] "plot.lm"              "plot.mlm"             "predict.glm"        

[37] "predict.lm"           "predict.mlm"          "print.glm"          

[40] "print.lm"             "residuals.glm"        "residuals.lm"       

[43] "rstandard.glm"        "rstandard.lm"         "rstudent.glm"       

[46] "rstudent.lm"          "summary.glm"          "summary.lm"         

[49] "summary.mlm"          "kappa.lm"       
 

2.8  Môi trường vận hành

      font face="verdana" size="3">Dữ liệu phải được chứa trong một khu vực (directory) của máy tính.  Trước khi sử dụng R, có lẽ cách hay nhất là tạo ra một directory để chứa dữ liệu, chẳng hạn như c:\works\stats. Để R biết dữ liệu nằm ở đâu, chúng ta sử dụng lệnh setwd (set working directory) như sau:  
 

> setwd(“c:/works/stats”)

      font face="verdana" size="3">Lệnh trên báo cho R biết là dữ liệu sẽ chứa trong directory có tên là c:\works\stats. Chú ý rằng, R dùng forward slash “/” chứ không phải backward slash “\” như trong hệ thống Windows.  
 

      font face="verdana" size="3">Chú ý rằng R có khả năng đọc dữ liệu trực tiếp từ mạng (từ các website). Do đó, chúng ta cũng có thể dùng lệnh setwd để báo cho R biết rằng chúng ta làm việc trực tiếp trên mạng như trong lệnh sau đây:  
 

> setwd("http://www.r.ykhoanet.com/") 
 

font face="verdana" size="3">Để biết hiện nay, R đang “làm việc” ở directory nào, chúng ta chỉ cần lệnh:  
 

> getwd()

[1] "C:/Program Files/R/R-2.2.1" 
 

font face="verdana" size="3">Cái prompt mặc định của R là “>”. Nhưng nếu chúng ta muốn có một prompt khác theo cá tính cá nhân, chúng ta có thể thay thế :  
 

> options(prompt=”R> ”)

R>  
 

font face="verdana" size="3">Hay:  
 

> options(prompt="Tuan> ")

Tuan>

      font face="verdana" size="3">Màn ảnh Rfont face="verdana" size="3"> mặc định là 80 kí tự (characters), nhưng nếu chúng ta muốn màn ảnh rộng hơn, thì chỉ cần ra lệnh:  
 

> options(width=100) 
 

font face="verdana" size="3">Hay muốn Rfont face="verdana" size="3"> trình bày các số liệu ở dạng 3 số thập phân:  
 

> options(scipen=3) 
 

font face="verdana" size="3">Các lựa chọn và thay đổi này có thể dùng lệnh options().  Để biết các thông số hiện tại của R là gì, chúng ta chỉ cần lệnh:  
 

> options() 
 

font face="verdana" size="3">Tìm hiểu ngày tháng:  
 

> Sys.Date()

[1] "2006-03-31" 
 

font face="verdana" size="3">Nếu bạn đọc cần thêm thông tin, một số tài liệu trên mạng (viết bằng tiếng Anh) cũng rất có ích. Các tài liệu này có thể tải xuống máy miễn phí:  
 

font face="verdana" size="3">R for beginners (của Emmanuel Paradis):

font face="verdana" size="3"> http://cran.r-project.org/doc/contrib/rdebuts_en.pdf 
 

font face="verdana" size="3">Using R for data analysis and graphics (của John Maindonald):

font face="verdana" size="3"> http://cran.r-project.org/doc/contrib/usingR.pdf 
 

font face="verdana" size="3">Ngoài ra, tác giả cũng có một tài liệu bằng tiếng Việt (dài 114 trang) tóm lược các lệnh hay sử dụng trong R tại website: font face="verdana" size="3"> www.r.ykhoanet.comfont face="verdana" size="3">.


_____________________________________________________________

Trích từ quyển Phân Tích Số Liệu và Tạo Biểu Đồ bằng - Hướng Dẫn Thực Hành

Nhà xuất bản Đại Học Quốc gia

 

© http://vietsciences.org   và  http://vietsciences.free.fr Nguyễn Văn Tuấn